Muziekologie

abandonné vrij, zonder beperking
a battuta in de maat, op de slag
abbandonamente met overgave
abbreviatuur afkortingen, afgekorte schrijfwijze
a bene placito naar voorkeur [tempo]
a capella voor koor zonder instrumentale begeleiding
a capriccio grillig [tempo]
accarezzevole liefkozend, vleiend
accelerando accel. zich versnellend, sneller worden
accent klemtoon
acceso ontbrand, vurig
acciaccatura versiering met een korte, sterk dissonerende voorslagsnoot
accidentie voorteken, alteratieteken
accompagnato accomp. acc. met een uitgeschreven begeleiding
adagio ad langzaam
adagissimo zeer langzaam
ad libitum ad lib. naar voorkeur, in tempo en voordracht vrij
a deu a2 met zijn tweeën bij dubbele bezetting in het orkest
aequaal gelijk, klinkt als genoteerd, achtvoets register op het orgel
affabile lieflijk, vriendelijk
affanato bedroefd, afgemat
affettuoso con affetto bewogen, vol affect, gevoelig
affrettando versnellend
affrettato gehaast
afkorting abbreviatuur
agevole licht, gemakkelijk
agile agilmente vlug, beweeglijk
agitato agitatamente opgewonden, onrustig, geagiteerd
al à la tot aan
al fine tot aan het einde
alla all’ op de manier van, op zijn manier
alla breve ¢ 4/4 maat in het dubbele tempo, teleenheid 2/2
alla marcia als een mars
alla pollacca op Poolse wijze, op de manier van een Polonaise
allargando allerg. Langzamer wordend, breder wordend [vaak ook tergelijkertijd luider]
alla siciliana op Siciliaanse wijze, als een Siciliano [6/8]
alla turca op Turkse wijze
alla zingarese op zigeunerwijze
allegramente opgewekt, vrolijk
allegretto alltto monter, wat minder snel dan een allegro
allegro all. opgewekt, levendig, snel
allentando langzamer wordend
all’ongarese op Hongaarse wijze
all’ottava een octaaf hoger of lager dan genoteerd
all’unisono unisono
al segno [herhaling] tot aan het teken, segno, da capo
alternativement afwisselend, geeft de herhaling aan van een deel van een dans of stuk na inlassen
alternativo afwisselend, geeft de herhaling aan van een deel van een dans of stuk na inlassen
altra volta nogmaals
amabile liefelijk, beminnelijk
amorevole con amore liefdevol, met liefde
ancora ancora pui nogmaals, nog meer
andante and. gaand, rustig
andantino andino iets bewegelijker dan andante
angoscioso angstig
anima con anima ziel, met ziel
animato met bezieling, levendig
animoso levendig
a piacere naar wens, vrij in tempo en voordracht, synoniem met ad libitum
appassionato hartstochtelijk, gepassioneerd
appoggiando steunend, gebonden
appoggiatura voorslag
appuyé met nadruk
ardente gloeiend, vurig
arditamente ardito krachtig, fors
ardore con ardore gloed, met gloed
arioso zangerig, lyrisch
arpège arpègement arpeggio
arpeggio op de manier van een harp gespeeld gebroken akkoord
apreggiando arpeggiato, arp. in gebroken akkoorden te spelen [arpeggio]
assai zeer
assez genoeg, tamelijk
a tempo in het aanvankelijke tempo, in de maat
attacca zonder pauze verder [aan het einde van een deel], meteen verder gaan
attacca subito meteen verder gaan
a vista a prima vista op het eerste gezicht zonder voorkennis, van het blad
bassa ottava 8va een octaaf lager spelen dan genoteerd
basso b. bas
basso continuo b.c. voortdurende bas, becijferde bas
bebung matig snelle, geringe toonhoogtevariatie
ben bene goed
ben legato goed gebonden
bis tweemaal, herhalen [abbreviatuur]
bouché gestopt [koper], gedekt [orgel]
bravura con bravura virtuositeit, met elan
brillante schitterend, geestrijk
brio con brio vuur, met vuur
burlando schertsend
C als halve cirkel, staat voor 4/4 maat
cadence dubbelslag, cadenza
cadenza cad. cadens, oorspronkelijk geïmproviseerde passage
cadenzato in de maat, ritmisch
calando cal. laten afnemen, minder worden in tempo en geluidssterkte
calmando calmato rustig wordend, rustig
cantabile zangerig
cappriccioso capricc. grillig
carezzando carezzevole liefhebbend, liefkozend
c.b. col basso
cédez langzamer worden
celere snel
chiaramente klaar, helder, duidelijk
chiuso gestopt [hoorn]
cluster tros tonen, voor alle meerstemmige instrumenten en voor orkest en koor mogelijk
c.o. col ottava ottava
col met
col basso c.b. met de bas, met de contrabas samen
coll’ottava coll 8va, c.o. met octaafverdubbeling
come prima come sopra zoals eerder, zoals boven
come stà zoals het er staat, zonder versieringen toe te voegen
comodo gemakkelijk, in een prettig tempo
con met
con affetto met liefde, met gevoel
con calore met warmte
concitato opgewonden
con delicatezza met verfijning
con fuoco met vuur
con grazia met bevalligheid
con gusto met smaak, met stijl
con moto met beweging, levendig
con slancio impulsief
con spirito met geestdrift
contano cont. zij tellen de maten rust, pauzerende orkestleden
continuo cont. basso continuo
coperto bedekt, voor het dempen een doek over de pauken leggen
coulé voorslag
crescendo cresc. toenemend in geluidssterkte, luider wordend
cuivré schetterend als koperblazers
da capo D.C. van voren af aan, vanaf de aanvang nogmaals
da capo al fine herhaling vanaf het begin tot het einde respectievelijk tot en met fine of een aangegeven plek
da capo senze repetizione van voren af aan, zonder herhalingen
dal segno Dal S., D.S. vanaf het teken herhalen, segno
D.C. da capo
debile zwak
deciso vastberaden [ritmiek]
decrescendo decresc. decr. afnemend in geluidssterkte, zwakker wordend
dehors en dehors buiten, als uit de verte
delicatamente fijn, teder
delicatzza con delicatzza met tederheid
demper pedaal, sordino
diluendo oplossend
diminuendo dimin, dim. minder wordend in volume, zachter wordend
distinto duidelijker, helder
dolce zacht, liefelijk
dolcezza con docezza met zachtheid, liefelijk
dolcissimo zeer zacht, liefelijk
dolente klagend
doloroso con dolore smartelijk, met smart
doublé dubbelslag
doucement zoet, zacht
douloureux smartelijk
D.S. dal segno
dubbelkruis accidentie
dubbelslag voorslag van de hoofdnoot van boven en van onder
dubbelcadens dubbelslag met triller
dubbelcadens met mordent als de dubbelcadens, maar met naslag
dubbele triller gelijktijdige trillers in tertsen of sext intervallen
dubbele voorslag port de voix double voorslag met twee noten in een verschillende interval
due a due
due volte tweemaal
duramente hard
durezza con durezza met hardheid, met dissonanten
éclatant schitterend, luisterrijk
effettuoso doeltreffend
élargissant breder en langzamer wordend
empressé haastig, gehaast
en dehors dehors
espressione con esprissione, c.espr. met gevoel
espressivo espr. met gevoel, expressief
estinguendo uitdovend, heel zacht wordend
estinto uitgedoofd, nauwelijks hoorbaar
éteint estinto
étouffé gesmoord, de toon meteen dempen
f forte
facile facilmente gemakkelijk
fastoso vol pracht en praal
fermate teken dat noten of rusten naar believen verlengt
fermezza con fermezza stevig
feroce wild, onstuimig
ff fortissimo
ffz forzatissimo
fiacco mat
fiero fieramente heftig, wild, trots
fine al fine einde, tot aan het einde
fin’al segno [herhaling] tot aan het teken, segno, da capo
flatté flattement mordent [17e eeuw], schleifer [18e eeuw]
flebile klagend
forte f sterk, luid
fortissimo ff zeer sterk, zeer luid
fortefortissimo fff zo sterk mogelijk
fortepiano fp sterk beklemtoond en daarna meteen zacht
forza con forza met kracht
forzando, forzato fz versterkt, op de voorgrond geplaatst, beklemtoond [forzando]
funèbre duister, treurig, bij een begrafenis horend
fuoco con fuoco met vuur
furioso wild, stormachtig
fz forzando
gaiement vrolijk
garbato con garbato met gratie, liefelijk
generale pauze G.P. rust voor alle instrumenten
gentile vriendelijk
gestopt voor blaasinstrumenten, met demper
giocoso schertsend, speels
gioioso vrolijk
giusto tempo giusto juist, het gepaste, juiste tempo
glissando gliss. glijdend, snelle toonsopeenvolging op- of afwaarts
G.P. generale pauze
gradatamente langzamerhand
gradevole aangenaam, prettig
grandezza con grandezza met verhevenheid
grave zwaar, langzaam, plechtig
grazioso gracieus, bevallig
groppe groppetto, gruppo, dubbelslag
gusto con gusto met smaak, met stijl
harpeggio arpeggio
impetuoso con impeto heftig, met onstuimigheid
incalzando dringend, versnellend
indeciso onzeker, vrij in tempo
innocente onschuldig
inquieto onrustig
istesso tempo l’istesso tempo
klinkend niet transponerend genoteerd, de notatie stemt overeen met de werkelijke klank
korte voorslag voorslag
lacrimoso wenend, klagend
lamentabile lamentoso klagend, treurig
lancio con lancio met vaart
lange voorslag voorslag
largamente breed
largando allergando
larghetto ietwat breed, iets sneller dan largo
largo breed, langzaam
legatissimo zeer gebonden, legato
legato gebonden, notatie met legato- of bindingsboog bij noten van verschillende toonhoogte
leggiadro licht, gracieus
leggierezza con leggierezza met lichtheid
leggiero leggieramente licht, los, non legato
lentement lento langzaam
l.h. linkerhand
libitum ad libitum
licenza con alcuna met enige uitvoeringsvrijheid
lieto vrolijk
lievo licht
liscio glad
l’istesso tempo hetzelfde tempo, in dezelfde teleenheid ondanks maatwisseling
loco weer op de normale plaats, na octavering
lo stesso tempo l’istesso tempo
lusingando vleiend
ma maar
ma non troppo maar niet te veel
maestoso verheven, majesteus
malinconico melancholisch, zwaarmoedig
mancando manc. afnemend, zachter en langzamer
marcato marcando marc. gemarkeerd, beaccentueerd, beklemtoond
martellato gehamerd, krachtig staccato
marziale krijgshaftig
medesimo tempo hetzelfde tempo
meno minder
meno forte minder sterk
meno mosso minder bewogen, minder levendig
meno piano minder zacht, iets sterker
mente alla mente uit het hoofd, geïmproviseerd
messa di voce laten aanzwellen en afnemen van een toon
mesto treurig
mezo m. midden, half
mezzoforte mf half sterk, tussen piano en forte
mezzopiano mp half zacht, tussen piano en forte
mf mezzoforte
misura alla misura streng in de maat
misura senza misura vrij in tempo
misurato afgemeten, in de maat
M.M. metronoom van Maelzel, tikkende chronometer met een schaal van 40 tot 208 slagen per minuut
moderato mod. gematigd, matig
molto veel, zeer
morbido week, zacht
mordent wissel met de ondersecunde
morendo stervend, zachter en langzamer wordend
mormorando murmelend
mosso levendig
moto con moto met beweging
mp mezzopiano
muta aanwijzing voor blazers en paukenisten de stemming te veranderen
mute muted demper, met demper
naslag versieringsnoten na de hoofdnoot, maar in de tijd daarvan, voorslag, meestal aan het eind van een triller
non niet
non legato articulatiewijze tussen legato en staccato in
non tanto niet zoveel
non troppo niet te veel
obligato obligaat, een genoteerde instrumentale stem, die bij de uitvoering niet weggelaten kan worden
ongarese all’ ongarese Hongaars
opus op. Opus, werk
ossia te kiezen varianten in de notentekst, meestal vereenvoudigingen
ottava 8va, 8… octaaf
ottava alta ottava sopra een octaaf hoger dan genoteerd
ottava bassa 8va., ba, ottava sotto een octaaf lager dan genoteerd
overbindingsboog verbindt twee noten van gelijke toonhoogte tot één toon
p piano
pacato rustig
parlando parlante, partato sprekend, in zang, nagenoeg gesproken
passionato pass. harstochtelijk
passione con passione met hartstocht
pastoso week, zoetig
patetico pathétique pathetisch, hartstochtelijk
perdendo perdendosi zich verliezend, steeds zachter wordend
pesante zwaar, gewichtig
piacere a piacere naar believen
piacevole aangenaam, prettig
piangendo wenend, droevig
piano p zacht
pianissimo pp, pmo. zeer zacht
pianissimo possibile ppp zo zacht mogelijk
pieno vol
piestoso medelijdend
piu meer
placido rustig, liefelijk
plaqué akkoord in één keer laten klinken
poco weinig
poco a poco p.a.p. beetje na beetje, langzamerhand
poi daarna
polacca alla polacca op Poolse wijze
pomposo plechtstatig, pompeus
portamento het dragen van de melodie van de ene naar de andere toon
portato gedragen, atriculatiewijzen tussen staccato en legato
port de voix voorslag, portamento
port de voix double dubbele voorslag
possibile mogelijk
praller pralltriller, wissel van de hoofdnoot met de bovensecunde
precipitando precipitato, precipitoso haastig, ijlend
pressante pressant dringend
prestissimo zeer snel
presto snel
prima volta Imavolta de eerste maal
principale princ. melodievoerende, instrumentale stem, solistisch, respectievelijk concerterend
quasi bijna, alsof
quieto rustig
raddolcendo zachter wordend
raddoppiare verdubbelen, octaaf erbij
raffrenando beteugelend
ralentir rallentando
rallentando rallent., rall. langzamer wordend
rattenando rattenuto terughoudend, langzamer wordend
ravvivando herlevend, sneller
religioso religieus
replica herhaling
retenant terughoudend, vertragend
rf rfz. rinforzando
rilasciando ontspannend, langzamer en zachter wordend
rinforzando rinforzato, rinf., rf., rfz. plotseling sterker wordend, plotseling beklemtoond, zowel een toon als akkoord
ripieno rip. vol, meervoudig bezette tuttistukken
riposato uitgerust
riprendere terugnemend, van het oude tempo
risoluto resoluut, vastberaden
ristringendo aantrekkend, sneller wordend
ritardando ritard., rit. langzamer wordend
ritenente terughoudend
ritenuto rit. plotseling langzamer
roffel tr. snelle toonsherhaling bij slaginstrumenten als pauken, trommels, triangels enzovoort
rubato tempo rubato geroofd, vrijheid in tempo, niet streng in de maat
rustico landelijk, boers
S segno
scemando zachter wordend
scherzando scherzoso schertsend
schiettamente schietto zuiver, eenvoudig
schleifer voorslag met twee of meer noten, die trapsgewijs, nagenoeg altijd van onderaf, naar de hoofdnoot leiden
schneller voorslag gelijkend op de praller
scintillante fonkelend, glinsterend
scioltamente vluchtig
sciolto opgelost, vrij in voordracht, als articulatieaanduiding zoveel als non legato
scivolando glijdend, glissando
secco droog
seconda volta de tweede maal
segno teken aan het begin of einde van een herhaling
segue seg. wordt vervolgd, gaat verder, bijvoorbeeld op de andere pagina
semplice simpel, eenvoudig
sempre alsmaar
sentito gevoelig, met uitdrukking, expressief
senza zonder
senza misura vrij in tempo
senza replica zonder herhaling
senza sordino zonder demper
sereno helder, rustig
serio serioso ernstig
sforzando sforzato, sf., sfz. plotseling sterker, beklemtoond, geldt voor een toon of akkoord en moet steeds relatief worden opgevat
sforzatissimo sffz sterk sforzato
sforzato piano sfp sterk beklemtoond en meteen weer zacht
simile op dezelfde wijze
sin’al fine sin’al segno tot aan het teken
slancio con slancio met vaart
slargando breder wordend, langzamer
slentando langzamer wordend
smanioso heftig verlangend, hartstochtelijk
sminuendo minder wordend in volume, zachter wordend, diminuendo
smorendo stervend, zachter en langzamer wordend, morendo
smorzando smorz. uitdovend, uiterst langzaam en zacht wordend, wegstervend
snello behendig
soave zoet, zacht, liefelijk
sollecitando sneller wordend, dringend
solo alleen, solistisch
sopra boven
sordino con sordino, con sord. demper, met demper
sospirando zuchtend
sostenendo sostenuto, sost. terughoudend, in tempo gedragen, iets langzamer
sotto onder
soupirant zuchtend
sourd gedempt
spianato vlak, effen
spirito con spirito met geest
spiritoso met geest
staccatissimo zeer sterk staccato
staccato stacc. gestoten tonen, duidelijk van elkaar gescheiden
stendendo ontspannend, langzamer wordend
stentando stentato moeizaam, slepend, langzamer wordend
steso langzaam
stesso dezelfde, hetzelfde
stinguendo oplossend, steeds zachter
strascicando slepend
strepitoso luidruchtig, met veel lawaai
stretto eng, gedrongen
stringendo sterker en sneller wordend
striscando kruipend, chromatisch glijdend, glissando
suave zoet
subito plotseling, meteen
suffocato gesmoord, gedempt
suivez speelvoorschrift voor de begeleiding, die solostem in tempo en dynamiek volgt
sussurando fluisterend
svegliando svegliato opgewekt, monter
svelto vlug, behendig
tacet tac. zwijgt, dat wil zeggen een stem in het orkest pauzeert tijdelijk
tanto zo zeer, zo veel
tardamente tardo langzaam
tardando langzamer wordend
tempestoso stormachtig
tempo tijd, tijdmaat, a tempo
tempo giusto in het juiste tempo
tempo rubato vrijheid in tempo
tenendo uithoudend
teneramente zacht
tenuto ten. ingehouden, toon lang aanhoudend
tosto snel, vlug
tr. triller
tranquillo rustig
trascinando slepend
trattenuto opgehouden, terughouden
tre drie
tremolando trem. tremolo, snelle afwisseling van twee tonen, die een terts of verder uit elkaar liggen
triller tremblement snelle afwisseling van een hoofdnoot met de kleine of grote bovensecunde
troppo te veel, te zeer
turco alla turca Turks
turn dubbelslag
tutti alle, in concertante orkestmuziek tegengestelde van de solo-episodes
ungherese all’ ungherese Hongaars
unisono unis., all’unisono eenklank, samen spel van verschillende stemmen of instrumenten in eenklank of octaaf
un poco een weinig, een beetje
un sopra zoals boven
vacillando wankelend, onzeker
velato gesluierd, gedempt
veloce snel, gezwind
versieringen het mooier maken van een melodie
vibrato beven, een kleine en snelle verandering van de toonhoogte
vigore con vigore met kracht
vigoroso krachtig
vivace levendig
vivacissimo uiterst levendig
vivo levendig
voile gesluierd, gedempt
volante vluchtig, vliegend
volta due volta, prima volta
volti subito v.s. sla snel om
volubile onbestendig, veranderlijk
voorslag versieringsnoot, die aan een hoofdnoot voorafgaat, meestal de dissonerende boven- of ondersecunde
v.s. sla snel om
zingarese alla zingarese op zigeunermanier